اين اخلاص و پايبندى تنها با داشتن نيت پاك و گفتن برخى سخنان و انجام برخى شعاير و عبادات پديد نمىآيد . تعبير « ما لم تشردوا » به اين معنى است : تا زمانى كه از خط اخلاص به خدا و عمل به سنت پيامبر صلّى اللّه عليه و إله منحرف نشده‌ايد . اين آيه نيز در همين ارتباط است : « مگر آنان كه توبه كرده و ايمان آورده و كار شايسته انجام دادند كه آنان به بهشت درمىآيند و ستمى بر ايشان نخواهد رفت » « 1 » ( حمّل كلّ امرى منكم مجهوده ) تكليف هر انسان به اندازه توانايى و شايستگىاش است . مسئوليت يك رهبر بيشتر و سنگين‌تر از مسئوليت پيروان وى است و تكليف دانشمند بيش از تكليف جاهل است و حسابرسى ثروتمندان شديدتر و سخت‌تر از حسابرسى ديگر مردم است ؛ از اين‌رو گمراه‌شدگان در جهنم از خداوند مىخواهند كه عذاب گمراه‌كنندگان را دو چندان كند : « پروردگارا آنان را دوچندان عذاب ده و لعنتشان كن لعنتى بزرگ » « 2 » دسته سومى نيز هستند كه نه از دسته رهبران گمراه‌كننده و نه از دسته پيروان گمراه‌شده هستند ؛ آنان آزادمردانى هستند كه ستم و فساد را نپذيرفته و با مفسدان و سركشان به مبارزه برمىخيزند . ( و خفّف عن الجهلة ) جهل ممكن است ناشى از ندانستن يا نداشتن امكانات باشد . اين‌گونه جهل شرعا و عقلا پذيرفتنى است ؛ چرا كه تكليف شامل چنين افرادى نمىشود ؛ اما جهل ناشى از اهمال‌كارى و تقصير پذيرفتنى نيست و اين دسته از جاهلان مقصر هستند ؛ زيرا مىتوانستند بياموزند و عمل

--> ( 1 ) . إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ شَيْئاً مريم / 19 : 60 . ( 2 ) . رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً احزاب / 33 : 68 .